مهمان : 0
اعضا عضو سایت : 4
اعضا آنلاین : 0
امروز : 188
ديروز : 168
ماه : 3891
 
 حمل و نقل درونشهری تبریز در گذر تاریخ







از همان بدو تشکیل اجتماعات انسانی، موانع و مشکلات پیش آمده بر سر راه پیشرفت بشر یکی پس از دیگری توسط این موجود دو پا رفع گردیده و هر تجربه و اندوخته فکری، پایه و اساسی برای پیشرفت های آتی وی بوده است.
بعد از تامین نیاز های اساسی و حیاتی چون خوراک ، پوشاک و مسکن مناسب و ... نیاز به حمل و نقل کالا و مسافر نیز به تدریج احساس شد. از آنجا که حمل بعضی اشیاء  و کالاها از عهده و توان انسان خارج بود، بنابراین انسان با استفاده از نیروی چهار پایان توانست بر این مشکل غالب شود.
استفاده از حیوانات بارکش تا همین اواخر حتی در شهرهای بزرگ نیز مشاهده می شد و هنوز هم در بعضی از جاها چهار پایان در حمل و نقل سهم به سزایی را ایفا می کنند. با شروع انقلاب صنعتی در اروپا و تبدیل انرژی شیمیایی به انرژی مکانیکی تحولی اساسی در صنعت حمل و نقل پدید آمد که حاصل آن استفاده از اتومبیل و قطار به جای حیوانات و چهار پایان می باشد.

« حمل و نقل در تبریز»
شهر تبریز به لحاظ موقیعت جغرافیایی از نظر سیاسی و منطقه ای در ایام نه چندان دور جزو پیشر فته ترین شهرهای ایران محسوب می شد.
ارتباط مردم این منطقه با خارجیان و خصوصا" اروپاییان و منطقه قفقاز به علت واقع شدن این شهر در مسیر چهارراه جاده ابریشم موجب آن شده بود که بعضی از وسایل رفاهی و خدماتی از قبیل برق ،کودکستان، مدرسه ،دانشگاه ... و وسایل حمل و نقل از جمله قونقا قبل از شهرهای دیگر در این شهر ایجاد شود.
قبل از اوایل دهه دوم قرن 14 ه.ش ایرانیان از جمله مردم تبریز جهت حمل کالا از چهار پایان کمک می گرفتند ولی با پیشرفت علم و صنعت جای خود را به کالسکه داد که در اوایل کار در مسیر های دلخواه اقدام به حمل مسافر میکردند ولی بعد از مدتی اداره شهرداری با تعیین نرخ مسیر مقررات خاصی را اعمال کرد.
از شناخته شده ترین راننده های کالسکه یا فایتون می توان از مرحوم اصغر جریان و ابوالحسن فایتونچی (پهلوان) نام برد.
لازم به ذکر است که در آن موقع ابتدا وسیله دیگری برای حمل و نقل شهری بنام( یلنکا ) (دوچرخه )توسط کنسول های کشورهای خارجی به تبریز آورده شد که بعد ها روز به روز بر تعداد آن افزوده گشت.




 قونقا (تراموای اسبی)
قبل از سال 1913 میلادی دولت های روس و انگلیس هر کدم در رقابتی پایاپای در استعمار و اعمال نفوذ هر چه بیشتر در ایران تصمیمی داشتند به هر نحوی که شده امتیاز احداث راه آهن آذربایجان را به دست آورند و تا سال 1913 این مسئله به نتیجه ای نرسید و در این سال بالاخره دولت روسیه تزاری این امتیاز را به دست آورد.
در سال یاد شده خط آهن  جلفا – تبریز و تبریز صوفیان آغاز شد و چندی قبل از شروع جنگ جهانی اول پایان یافت.
شرکت راه آهن جلفا مصمم بود که ایستگاه راه آهن را در نزدیکی شهر در کنار قبرستان گجیل و محل امروزی باغ گلستان احداث کند ولی به علت اینکه حد فاصل باغ گلستان – خط راه آهن با فاصله بسیار بود و در این میان باغات و زمین های کشاورزی واقع بود. لذا به سبب نداشتن بودجه کافی و عدم توانایی در خرید زمین های مزبور توسط شرکت، موجب شد ایستگاه در محل دورتری به فاصله 5/4 کیلومتری شهر احداث شده و خیابانی از شهر تا همان محل که واغزال نامیده می شد کشیده شود.
شرکت راه آهن برای حمل و نقل مسافران از شهر به ایستگاه راه آهن ، تراموای اسبی بعه نام روسی آن قونقا ترتیب داد که هم اکنون نیز این مکان که در ضلع غربی باغ گلستان واقع است به میدان قونقا باشی معروف است و این محل ایستگاه مبداء محسوب می شود.
قونقا یا تراموای اسبی تشکیل شده از یک یا دو واگن بود که هر کدام گنجایش 20 مسافر داشت و به وسیله چهار اسب کشیده می شد. به خاطر اینکه اسب ها خسته نشوند در هر سرویس اسب ها تعویض می شدند بعدا" مسیر خطوط قونقا ریل گذاری گردید که جنس چرخ واگن ها از آهن (از نوع چرخ قطار های امروزی) بود این وسیله برای اولین بار در تبریز به کار انداخته شد و سپس در تهران و بقیه شهرها راه آهن شهری از نوع ابتدایی به وجود آمد.
از جمله کسانی که موجب شد تا اولین راه آهن شهری در ایران در تبریز دایر گردد مرحوم شادروران قاسم خان والی
 مشهو ربه امیر تومان اولین شهردار تبریز بود که جناب کاظم زاده ایرانشهر در این باره چنین آورده : دیشب حضرت ریاست و کربلایی اسماعیل و مشهدی تقی خراسانچی و حضرت مکرمه الدوله فرزند با لیاقت حضرت نظام العلماء مد ظله در منزل قاسم خان امیر تومان که تلفن و چراغ گاز تبریز را موسس است تشریف داشتند در خصوص تنظیف شهر صحبت نموده و قرار گذاشتند که قومپانی (کمپانی ) شده و چند عدد تراموا در داخل شهر درست نموده و مردم را از خستگی راه های دور و دراز آسوده سازند و مبلغ 50 هزار تومان مصارف تخمین کرده اند  که باید شرکاء بپردازند و این مطلب به نظر مکرم الدوله بدنیامده وتصدیق نموده است وهنوز معلوم نیست که آخر این شرکت وقومپانی به کجا انجامد سپس تراموا را چنین توصیف میکند.
تراموای مرکب است از چند عدد اتاق تخته ای (واگن) که به هم متصل اند و هر یکیش را در مخصوص است و برای کشیدن و راه بردن این اتاق ها دو راس اسب لازم است که یک دفعه آنها را به مقصد برسانند و در حین مراجعت باید آن اسب ها را عوض کرده و یک اسب روزی زیاده از یک دفعه نمی تواند به کشیدن این تراموای بسته شود. و علیهذا تقریبا" برای دو سه عدد تراموا پنج شش عدد راس لازم است و زحمات ترتیب و محافظت آنها معلوم است چقدر خواهد بود ولی با برق هم ممکن است که این تراموای ها را به راه اندازند  و این برق تا هزار سال و بلکه زیاد تر کار
 می کند و قیمتش اقلا" چهل هزار تومان است که چند  عدد تراموای را کفایت می کند و در این مجلس که ذکر شد سخن را بدین مقرر داشته اند که برق بیاورند  بعد از درست شدن تراموای طریق کار گذاشتن آن اینطور است که یکی از آن ها را در سرشهر نگه می دارند و صبح به راه می افتد و هر که طالب باشد در هر کجا که دید یک عباسی پول ایران داده و بلیط گرفته وارد یکی از اتاق ها می شود و هر جا که میل فرود آمدن داشت بدون زحمت از اتاق بیرون شده و پایین می آید.
اغلب سالمندانی که آن دوران را به یاد دارند می گویند که هنگام رسیدن به ایستگاه راننده زنگ مخصوصی را به صدا در می آورد و از مسافران نیز سوال می کرد که آیا کسی پیاده می شود یا نه.
معروف ترین ایستگاه قونقا ایستگاه خطیب (درست مقابل قهوه خانه ) و ایستگاه اسکالات (در نزدیکی سیلو واقع در کوره باشی) بود.

تاسیس اتوبوسرانی
با توجه به این که در مورد تاریخچه اتوبوسرانی داخل شهری به جز چند سطری در هیچ منبع و ماخذی مطلب دیگری یافت نشد بنابراین در تنظیم این قسمت بیشتر از بیانات شفاهی و خاطرات سالمندان شهر و بخصوص از قدیمی ترین کارمندان شرکت واحد استفاده شده است و احتمالا" در مورد تاریخ وقایع نمی توان اطمینان کامل داشت.

ورود اتومبیل به ایران
مظفرالدین شاه در سفرش به اروپا از وزیر مختار ایران در بلژیک (سعدالدوله) می خواهد که برای وی یک اتومبیل خریداری نماید و به ایران بفرستد چون کسی در ایران رانندگی نمی دانست لذا وزیر مختار یک راننده بلژیکی استخدام می نماید و در سال 1278 ه.ش همراه اتومبیل به ایران روانه می کند بعد از ورود اولین اتومبیل به ایران رفته رفته بر تعداد آنها افزوده شد به طوری که در زمان احمد شاه بالغ بر 100 دستگاه شد و بعد از گذشت چند سال در سال های 20-1318 اولین اتوبوس به ایران آورده شد که مسیر و خط آن تهران – شمیران بود. بعدها  تعداد اتومبیل ها و اتوبوس ها به حدی رسید که در 1330 مساله ترافیک بوجود آمد.



ورود اولین اتومبیل به تبریز
طبق روایت سالمندان شهر گویا زمانی که رضا شاه فرماندهی قشون ایران را به عهده داشت در سفر بازدید از لشگر آذربایجان به وسیله اتومبیلی وارد تبریز می گردد شاید این اولین اتومبیلی که وارد تبریز گردیده است.
البته در روایت دیگری ورود اتومبیل به تبریز را در سال 1312 بنام« فورد »می دانند که شاید منظور همان اتومبیل رضا شاه باشد که مردم تاریخش را دقیقا" نمی دانند.
از اوایل دهه دوم قرن اخیر تعداد اتومبیل ها رو به افزایش گذاشت به طوری که از این وسیله ها برای حمل و نقل عمومی استفاده شد که گفته می شود اولین تاکسی ها در همان سال ها بنام« بالا اوش قودا و بیوک اوش قودا »در شهر تبریز به خدمت گرفته شدند.
تا سال 1324 وسیله حمل و نقل عمومی اتومبیل های فوق بودند ولی در اواخر همین سال برای اولین بار دو دستگاه اتوبوس مدل 1936 (1315 ه.ش) که بعد از 9 سال کارکرد به صورت مستعمل به تبریز آورده شده بود که گویا تعدادی از قطعات آن از نوع خودروهای دیگر بوده که از جمله گلگیر و بعضی ار قطعات اتاق اتوبوس نام بردنی است.

اولین شرکت اتوبوسرانی
بعد از این که در سال 1324 اولین اتوبوس وارد شهر تبریز شد به لحاظ سرعت بخشیدن در امورات مردم رقته رفته تعداد آنها رو به فزونی گذاشت به طوری که شخصی بنام نقشینه تصمیم به تاسیس شرکت واحد اتوبوسرانی می گیرد ولی بعد از مدتی به علت نامعلومی از کار خود منصرف شده و دوباره اتوبوس ها به طور خصوصی اقدام به حمل مسافر می کنند.
اولین مسیر خط اتوبوسرانی تبریز
چون تعداد اتومبیل ها در سال 1320 کم بود و هر کسی نمی توانست به دلیل قیمت آن از این وسیله استفاده کند در ابتدای ورود اتوبوس به تبریز(1324 ه.ش) مردم کمتر از این وسیله استقبال نمودند و پیاده روی را بر اتوبوس ترجیح داده و فقط اشراف و بازرگانان از این وسیله استفاده می کردند .در این میان صاحبان اتوبوسها تصمیم گرفتند از مسیر هایی استفاده کنند که در آن خیابان یا محل تعداد مسافر بیشتر از مسیر های دیگر باشد بنابراین خیابان ارتش را به خاطر حمل کارکنان و نظامیان پادگان ارتش برگزیدند و این مسیر اولین خط اتوبوسرانی بود و راننده در قبال هر مسافر 10 شاهی کرایه دریافت می کرد.
اوایل کار تعداد سه نفر خدمه در این وسیله نقلیه عمومی خدمت می کردند که یک نفر به عنوان راننده و نفر دوم به عنوان کمک راننده و نفر سرم به عنوان مسئول جمع آوری مسافر و کرایه بود ولی بعدا" این تعداد به دو نفر تقلیل یافت.
تابلوی راهنمای ایستگاه اتوبوس نیز متفاوت از حالا بود به طوری که از اشکال نقاشی شده روی تابلو ها، مشتریان پی به ایستگاه مورد نظر می بردند مثلا" در ایستگاه ارتش روی تابلوی ایستگاه نقش یک سرباز را کشیده بودند و یا در ایستگاه محله دوچی (شتربان) تصویر یک شتر رسم کرده بودند بعد از گذشت چند سالی علایم راهنمای ایستگاهها به صورت دیگری تغییر یافت و در این زمان با نوشتن نام ایستگاه  مسافران راهنمایی می شدند.
از معروف ترین رانندگان اولیه اتوبوس می توان شاد روان محمد قلی خان راننده مسیر میدان ساعت – ارتش و بعد ها راننده شوخ مزاج بنام مستعار «گلاخ اتلیاخ »که در مسیر شاهگلی« ائل گلی فعلی»  کار می کرد نام برد.



بعد از گذشت چند سالی تعداد مسیر های اتوبوسرانی افزایش می یابد به طوری که در سال 1342 تعداد این مسیرها به 15 خط اصلی و چند خط فرعی رسیده و جهت هماهنگی در حمل مسافران شهرداری اقدام به وضع خطوط کرده و برای هر مسیر نرخ خاصی را تعیین می کند مسیر های ثبت شده به قرار زیر است:

مسیر خط 1 :انتهای ارتش جنوبی-  میدان شهرداری
مسیر خط 1 : خ ارتش جنوبی – میدان شهرداری ، ارتش شمالی ،فردوسی ،امام خمینی، میدان شهرداری
خط 2: بلوار دانشگاه – میدان شهرداری
مسیر خط 2: خ امام خمینی، میدان شهرداری ، ارتش شمالی ، جمهوری اسلامی، فردوسی، خ امام ، میدان شهرداری
خط3: انتهای منجم شمالی – فردوسی – سه راه بازار
مسیر خط 3: خیابان نیروی هوایی( منجم) ، میدان قونقا ، امام خمینی، میدان شهرداری ، شهربانی، جمهوری اسلامی، فردوسی، تربیت غربی، شریعتی شمالی
خط 4 سیه بان – اول فردوسی
مسیر خط 4 :خ سیه بان ، بیلانکوه، ششگلان، منصور(شهید بهشتی) ، جمهوری اسلامی ضلع شرقی- جمهوری اسلامی ضلع  غربی، فردوسی ، امام خمینی، میدان شهرداری، دانشسرا کنار رود خانه (چای کنار)
خط 5 : ایستگاه راه آهن – اول شاه بختی – نزدیک سه راه فردوسی
مسیر خط 5: بلوار راه آهن ، میدان قونقا، امام خمینی، میدان شهرداری، ارتش شمالی، شهربانی، جمهوری اسلامی ضلع غربی، تربیت غربی، شریعتی شمالی، امام
خط 6 : انتهای خ منتظری – میدان شهرداری
مسیر خط6: خ منتظری ،حافظ ،امام، میدان شهرداری، ارتش شمالی، جمهوری اسلامی ضلع غربی، فردوسی، امام ، میدان شهرداری
خط 7 : انتهای ملل متحد - فردوسی- سه راه بازار
مسیر خط 7 : خ ملل متحد، باغ گلستان، امام، میدان شهرداری، ارتش شمالی، جمهوری اسلامی ضلع غربی، فردوسی ،تربیت غربی شریعتی شمالی
خط 8: سیلاب-  انتهای عباسی- اول فردوسی
مسیر خط 8: سیلاب، ششگلان، پل قاری، خاقانی شمالی، جمهوری اسلامی ضلع شرقی، جمهوری اسلامی ضلع غربی، فردوسی، امام، میدان شهرداری، ارتش شمالی ، دانشسرا
خط 9: انتهای طالقانی - فردوسی
مسیر خط 9 : خ طالقانی، امام، میدان شهرداری، ارتش شمالی، جمهوری اسلامی، فردوسی، امام، خ طالقانی
خط 10: انتهای شریعتی جنوبی-  فردوسی
مسیر خط 10: خ شریعتی جنوبی، امام، میدان شهرداری، ارتش شمالی، جمهوری اسلامی، فردوسی ،امام، شریعتی جنوبی
خط 11: انتهای شمس تبریزی-  فردوسی
مسیر خط 11: خ شمس تبریزی، ثقه الاسلامٰ، قاری کورپی، خاقانی جمهوری اسلامی ضلع غربی، فردوسی، امام، میدان شهرداری، شهربانی، دانشسرا ، قاری کورپی
خط 12: آخونی-  فردوسی شمالی
مسیر خط 12: آخونی، قره آغاج ،منجم، میدان قونقا، امام، میدان شهرداری، جمهوری اسلامی ضلع غربی، فردوسی، امام ، منجم
«خطوط فرعی اتوبوسرانی»
خط 1 فرعی : بیمارستان بوعلی – بلوار جاده تهران و بالعکس
خط 2 فرعی: انتهای گازران- خیابان امام و بالعکس
خط 3 فرعی : قره آغاج – منجم و بالعکس
خط 4فرعی: حکم آباد – منجم و بالعکس
خط 5 فرعی: قراملک – بلوار راه آهن و بالعکس
خط 6 فرعی : انتهای حافظ- منصور (شهید بهشتی )جمهوری اسلامی – فردوسی، امام، چهارراه  بهشتی، حافظ و بالعکس
خط 7  فرعی: انتهای صائب، شریعتی جنوبی و بالعکس
خط 8 فرعی : مفتح، شمس تبریزی و بالعکس
لام به ذکر است که در سال 1342 یعنی 30سال پیش در ایستگاه سوخت دیگری (پمپ بنزین) که یکی در نزدیکی سیلو (محل کنونی شرکت نفت) و دیگری نزدیک بلوار دانشگاه در این شهر موجود بود.




تاسیس شرکت واحد
شرکت واحد اتوبوسرانی تبریز و حومه (سهامی خاص) به منظور نقل و انتقال مسافر به طور دسته جمعی در داخل و حومه شهر تبریز، طبق ماده واحد(قانون تاسیس شرکت اتوبوسرانی عمومی) مصوب سال 1331 مجلس شورای ملی و سنا در تاریخ 28/2/1345 پس از تصویب استانداری آذربایجان شرقی به قائم مقامی انجمن شهر تاسیس شد.
سرمایه اولیه این شرکت 60 میلیون ریال بوده که به دوازده هزار سهم پنج هزار ریالی با نام تقسیم شد و تمام آن از طرف شهرداری تعهد پرداخت گردید.
در سال 1345 پس ار تصویب مصوبه قانون تاسیس شرکت اتوبوسرانی عمومی توسط استانداری آذربایجا نشرقی عده ای مامور اسم نویسی کادر مورد نیاز شرکت گردیدند.
از آن جهت که رد اوایل تاسیس شرکت هیچ گونه محل یا اداره مستقلی وجود نداشت بنابراین اسم نویسی از رانندگان و دیگر کادر مورد نیاز به مدت 10 روز در خیابان های شهر انجرام گردید.
بعد از اتمام نام نویسی از کار کنان طبق برنامه قبلی تعدا 25 دستگاه اتوبوس بنزینی خریداری گردید که ابتدا تعداد 11 دستگاه آن از دروازه تهران وارد تبریز شد.
چون شرکت هیچ گونه اداره یا پارک مخصوصی برای اتوبوس ها نداشت لذا اتوبوس های خریداری شده شب در محوطه شرکت دخانیات (واقع در میدان دانشسرا) نگهداری گردید و بالاخره بعد از یک هفته به مدت ده روز در محوطه سیلو پارک می شوند و بعد از آن به ترتیب چند ماهی در گاراژ چاروق چی و سپس در گاراژ سید واقع در چهارسوق مارالان نگهداری می شوند. پس از گذشت سه سال  شرکت واحد محل ساختمان مرکزی کنونی واقع در بلوار منجم را خریداری می کند که این سازمان توانست در این محل برای خود پارکینگ و تعمیر گاه  اختصاصی تهیه کند.
دراوایل سالهای تاسیس شرکت چون محل خاصی برای نگهداری اتوبوس های موجود نبود کارهای تعمیری و تعویض روغن در کنار خیابان سرویس دهی می شد.
اولین مکانیک شرکت واحد اقای حاج محمود ساعی جدی می باشد که بعد از ایشان آقای محمد حمامی نژاد به عنوان تعویض کار روغن و گریسکار و سپس بعد از گذشت یک ماه و نیم آقایان میر کریم و میر رحیم دیبازربه عنوان آهنگر به استخدام شرکت در آمدند همچنین تامین سوخت اتوبوس ها به لحاظ عدم وجود پمپ بنزین از جایگاه شرکت نفت واقع در حد فاصل سیلو و نصف راه امکان پذیر بود.
ایستگاههای مبدا از بدو تاسیس تا بحال
قبل از تشکیل و تاسیس شرکت واحد همانطوری که در صفحات پیشین آمدایستگاه مبدا میدان ساعت بود و فقط یک مسیر داشت دومین خط اتوبوسرانی میدان ساعت میدان قطب را سرویس دهی می کرد. بعد از تاسیس شرکت سرتاسر خیابان فردوسی و سپس به علت افزایش تعداد اتوبوس خیابان تربیت نیز جزو ایستگاه مبدا شد.
با گسترش و توسعه شهر این محل ها به مراتب بیشتر شد به طوری که هم اکنون اتوبوس ها از جایگاه های مختلف نصف راه (میدان جهاد) سه راه امین (محققی) میدان نماز بازار میدان شهدا دانشسرا و پل قاری مسافران را به سایر نقاط دور و نزدیک شهر انتقال می دهند.